Jak donosi Wirtualna Polska, funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego weszli do Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Według WP, działania prowadzone są na zlecenie Prokuratury Europejskiej i dotyczą funkcjonowania programu w latach 2022–2026. Śledczy analizują m.in. zmiany wprowadzone w programie oraz możliwe niedopełnienie obowiązków przez urzędników publicznych.

Z ustaleń WP wynika, że kontrola obejmuje dokumentację dotyczącą zasad wdrażania kolejnych etapów programu, a także przepływy finansowe – szczególnie w obszarze wypłat realizowanych przez NFOŚiGW. Jak podaje WP, w sprawę zaangażowane jest również Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, które odpowiada za rozliczanie środków unijnych.

Co istotne, rozliczenia programu z Komisją Europejską zostały wstrzymane do czasu wyjaśnienia wątpliwości.

Dodatkowe informacje potwierdzają także inne media. Onet, powołując się na wypowiedź Marka Pogorzelskiego, rzecznika resortu klimatu i środowiska, potwierdza wejście funkcjonariuszy CBA do ministerstwa i wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Jak przekazał rzecznik, „zażądali oni dokumentów dotyczących programu Czyste Powietrze z okresu od 1 czerwca 2021 r.”. Przedstawiciel MKiŚ zapewnił także, że resort i fundusze w pełni współpracują z prokuraturą i służbami, a oczekiwane dokumenty zostaną przekazane CBA.

Prefinansowanie pod lupą. Kluczowa zmiana z 2022 roku

Jednym z najważniejszych wątków śledztwa są zmiany wprowadzone w 2022 roku – przede wszystkim tzw. prefinansowanie.

Mechanizm ten miał umożliwić najuboższym beneficjentom udział w programie bez konieczności wykładania środków z góry. W praktyce oznaczał wypłatę zaliczek dla wykonawców jeszcze przed realizacją inwestycji.

Jak podaje WP, według przedstawicieli resortu klimatu rozwiązanie to zostało wprowadzone „bez niezbędnych zabezpieczeń”. W 2023 roku dodatkowo zniesiono limity kosztów jednostkowych dla inwestycji, co miało przyczynić się do późniejszych nieprawidłowości.

Setki postępowań. Jak działał mechanizm nadużyć

Skala problemu jest znacząca. W całym kraju toczy się około 700 postępowań dotyczących nieprawidłowości w programie. Sprawy prowadzą prokuratury, policja oraz Prokuratura Europejska. O tym, że sam NFOŚiGW reagował na nieprawidłowości, pisałam na początku lutego br.

Najczęściej wskazywany mechanizm nadużyć dotyczył działalności części firm instalacyjnych. Jak podaje WP, wykorzystywały one luki w systemie, aby zawyżać koszty inwestycji, montować najtańsze urządzenia i maksymalizować poziom dotacji. Ten wątek z kolei pojawił się w rozmowie z redaktorką naczelną Green-news.pl, Justyną Piszczatowską, która w podcaście odnosiła się do rachunków grozy za użytkowanie pomp ciepła.

Eksperci ostrzegali. Systemowe błędy programu

Problemy programu nie są zaskoczeniem dla analityków. Od lat wskazywano, że kluczowe decyzje – zwłaszcza wprowadzenie prefinansowania – stworzyły systemowe ryzyko nadużyć. Dlatego też rząd zdecydował się na zawieszenie programu w 2024 roku i przygotowanie pomostowej wersji, która wystartowała w 2025 roku. Dostrzegła także problemy i zaczą jeszcze w lutym br. prace nad specjalną ustawą mającą wesprzeć poszkodowanych.

Program zmagał się z nadmierną złożonością, niewydolnością instytucjonalną i brakiem skutecznych mechanizmów kontroli. Kolejne zmiany często komplikowały system zamiast go upraszczać.

Systemowy problem państwa

Zestawienie ustaleń śledczych z wcześniejszymi analizami prowadzi do jednego wniosku: problemy programu mają charakter systemowy.

To nie tylko kwestia pojedynczych nadużyć, lecz efekt decyzji projektowych, braku odpowiednich zabezpieczeń i ograniczonej zdolności instytucji do zarządzania programem tej skali.

Co dalej z programem Czyste Powietrze?

Śledztwo jest w toku i może mieć poważne konsekwencje dla instytucji publicznych oraz przyszłości finansowania transformacji energetycznej w Polsce. Jedno jest pewne: program, który miał być filarem walki ze smogiem, stał się testem sprawności państwa.

Czekamy na komunikat bezpośrednio z MKiŚ. Warto także wiedzieć, że pod tym adresem można zapoznać się z poradnikiem dla poszkodowanych przygotowanym przez NFOŚiGW

Zdj. mat. NFOŚiGW